Van Gölü, aldıgı yağış miktarı, önemli yüzeysel su potansiyeli ve yüksek düşü imkanıyla, hidroelektrik bir tesis açısından oldukça verimli bir konumdadır… Projenin sahibi Dr. Cihat Tuna.. İşte projenin ayrıntıları…
Van Gölü, aldıgı yağış miktarı, önemli yüzeysel su potansiyeli ve yüksek düşü imkanıyla, hidroelektrik bir tesis açısından oldukça verimli bir konumdadır… Projenin sahibi Dr. Cihat Tuna..
Türkiye’nin enerji potansiyeli açısından büyük önem arzeden projenin sahibi Cihat Tuna projeye ilişkin soruları şöyle cevapladı.
Van Gölü’nden nasıl elektrik üretilebilir?
Dünyanın en büyük göllerinden biri olan Van Gölü 3700 km2 yüzey alanına ve denizden 1648 m yüksekliğe sahiptir. Tarih boyunca göl seviyesi mevsimsel etkilere bağlı olarak yıllık ortalama 30~60 cm’ lik dalgalanmalar göstermiştir. Van Gölü su kotu 1995 yılında 1650m’ye ulaşınca konunun önemi ve ciddiyeti Merkezi yönetim tarafından anlaşılmış olup bölgenin afet bölgesi olarak ilan edilmesi önerisi ve bir takım koruyucu tedbirler alınması gündeme gelmiştir. Elimizdeki tarihi veriler incelendiğinde gölün çok ciddi seviye artış potansiyeli olduğu bilinmektedir” dedi.
Van Gölünden alınacak su bir tünel vasıtasıyla Kezer Çayı’na düşürülürse çok ciddi bir enerji üretimi yapılabilir. Alınan bu sudan ülkemiz sınırlarını terk edinceye kadar enerji kademeleri şeklinde faydalanıldığı düşünülürse üretilebilecek elektrik enerjisinin neredeyse Ülkemizin en büyük barajlarından biri olan Keban Barajı ve Hidroelektrik Santrali kadar olacaktır.
Bunun ülke ekonomisine katkısı ne olacak?
Buraya yapılacak uygun bir enerji tesisi ile gölün yükselerek Van İli yerleşim bölgelerini ve 100.Yıl Üniversitesi Kampus sahasını su altında bırakma tehlikesi kontrol altına alınacak, ayrıca ülke bütçesine yaklaşık 500 Milyon $(Amerikan doları) katkı sağlanması mümkün olacaktır.
Van Gölü’nden alınacak debi ile gölün sürekli olarak su değişimi sağlanacaktır. Uzun vadede bu su değişimi ile gölün tuzlu ve sodyum bikarbonatlı suyunun tatlılaşması ve ileride gölde yaşayan canlıların artışına olanak sağlanabilecektir. Böylece gölün canlı faaliyeti artmış olacak ki, bu da diğer bir yandan ekonomiye katkı sağlayacaktır.
Sonuç olarak, hızla gelişen ve su kaynakları, küresel ısınma, insan etkisi vb. nedenlerle azalan günümüz Dünyasında su ve hidroelektrik enerji çok önemli ve stratejik bir hale gelmişken, ülkemiz enerji kaynaklarının daha proaktif kullanılması prensibiyle, Van Gölünün sahip olduğu bu enerji imkanı ivedilikle işletmeye alınmalıdır.
Pahalı bir proje mi bu? Nedir maliyeti?
Yaptığım ön fizibilite çalışmasına göre proje yaklaşık maliyeti 500 Milyon lira civarında çıkmaktadır. Bu büyüklükteki bir proje için pahalı değil hatta emsalleri ile karşılaştırıldığında oldukça ucuz bir proje. Üstelik buradaki tesisten çıkan suyun ülkemiz sınırlarını terk edene kadar diğer barajlarda da enerjiye dönüşeceğini düşünürsek masrafını 1 yılda karşılıyor. Dünya üzerinde bu karlılıkta çok az proje vardır.
Dünyada bu çalışmanın benzerleri var mı?
Var tabi ki. Bir çok gelişmiş ülke bu tür zenginliklerini kullanıyor. Hatta ülkemizde bile var. Hazar Gölü hidroelektrik santralleri. Dünya’da ise Ölüdeniz ile Akdeniz arasında 2400 MW’lık bir proje fizibilite aşamasında.
Van Gölü, aldıgı yagıs miktarı, önemli yüzeysel su potansiyeli ve yüksek düsü imkanıyla, hidroelektrik bir tesis açısından oldukça verimli bir konumdadır. Bu çalısmada; temiz, yerli ve yenilenebilir bir enerji kaynagı olan hidroelektrik enerjinin Van Gölündeki potansiyeli incelenmis ayrıca projenin insa, fizibilite ve maliyet çalısmaları ile kurulu gücü ve üretecegi enerji miktarları belirlenmistir. Sonuç olarak Van Gölü HES projesinin rantabilite katsayısı 3.51 olarak hesaplanmıstır.
PROJE SAHASI VAN GÖLÜ VE HAVZASI
Van gölü, Nemrut Yanardagı’nın püskürttügü lavların Rahva vadisini doldurmasıyla olusmaya baslamıs ve günümüzde yaklasık 607 km3′lük hacmiyle dünyadaki en büyük sodalı göl konumundadır. Göl yüzeyi 1648 m kotunda olup yüzey alan 3700 km2 ile Türkiye’nin en büyük gölü konumundadır. Ortalama derinligi 170 m, en derin yeri 457 m olarak ölçülmüstür. Gölün suyu çok miktarda sodyum karbonat, sodyum klorürün yanı sıra magnezyum klorür, magnezyum sülfat, kalsiyum sülfat ve potasyum klorür içermektedir. Göl suyunun tuzlulugu \%2, PH’ ı 9.9 dur.[5] Van Gölü’ nün su girdileri göl alanına düsen yagıslar ile göle dökülen irili ufaklı 101 adet akarsulardan olusmakta, su kaybının ise yalnızca buharlasma ile gerçeklestigi bilinmektedir. (Sekil. 1) Ancak tabandan su kaybı veya kazancı hakkında kesin bir bilgi yoktur.
Havza daglıklı olup egilimleri dik, yükselti farkları oldukça büyüktür. 3000m yüksekligi geçen spiriz, Pirrasit, sabey, Erk, Sudis, Hirabit, Mengene, Baset dagları sıradaglar seklinde ran sınırından baslayıp gölün güney ve dogu kesiminde yer alırlar. Havzanın kuzeyinde 4435m yüksekliginde Süphan Dagı, batısında ise yüksekligi 2800 m (ortalama) olan Nemrut Dagı yer alır. Ayrıca kuzeydogusunda 3238 m yüksekligi ile Aladaglar ve 3533 m yüksekligi ile Tendürek Dagı yer alır.
Proje Sahası Morfolojisi
Havzanın güneyinde yer alan dik yamaçlı sıradaglar paleozoik sist ve kalkerin yanı sıra yer yer mesozoik ve tersiyer’ e ait kalker marn gibi kitleleri de içine alır. Havzanın dogusunda yer alan daglar güneye oranla daha alçak ve aralıklı olup bu daglar arasında ovalar uzanmaktadır. Bu daglar çesitli kitlelerden olusmus karısık bir yapı göstermekle birlikte genelde andezit yıgınlarından ibarettir.
Proje Sahası iklimi
Dogu Anadolu Bölgesine karasal iklim hakim olup yaz aylan sıcak ve kısa, kıs ayları soguk ve uzun geçmektedir. Bahar aylarının çok kısa oldugu Dogu Anadolu Bölgesinin bu iklimi Van Gölü Havzasında daha yumusak (ılıman) oldugu gözlenmistir. Van Ovasında ölçülen uzun yıllar ortalama yıllık yagıs 383 mm iken yıllık buharlasma 1024 mm olarak tespit edilmistir. Yine Van Ovasında ölçülen ortalama yıllık nem oranı \%65 en düsük nem oranı ise \%48′dir. En yüksek ortalama sıcaklık +22°C, en düsük -4°C olarak ölçülmüstür.[6]
Proje Sahası Yüzeysel Sular
Van Gölü’ne Zilan Çayı, Deliçay, rsat, Kotum, Gevas, Karasu, Bendimahi, Süfrezor (Yogurtyemez), Hosap(Güzelsu), Engil dereleri baslıca olmak üzere 101 adet akarsu bosalmaktadır. E..E tarafından yapılan ölçümler sonucunda Van Gölü’ne bosalan 101 adet akarsuya ait yıllık ortalama tahmini debi 2,94 milyar m3/yıl olarak hesaplanmıstır.[7]
Van Gölü Su Bütçesinin Tahmini
Esitlikte bulunan elemanlardan (Iss) yüzey altı su girisi ile (Qss) yüzey altı su çıkısını dogrudan ölçülmesi imkansızdır. Ancak hesaplarda Van Göl’ünden yüzey altı çıkısı ile yüzey çıkısının olmadıgı kabulü ile yüzey su girisi, yagıs ve buharlasma ile ilgili meteorolojik veri ve ölçümlerden faydalanılmıstır[8].
VAN GÖLÜNDEN ENERJ ÜRETİMİ
Gölden alınacak suyun yeri Tatvan yakınlarında Hanelmalı mevkiinde ve 1635 m kotunda olmasına karar verildi. Kezer Çayı üzerinde yapılan kot arastırmaları sonunda ise suyun Kezer Çayının üst drenajlarında Ilıcak Mevkii Kaplıca Köprüsü civarında kurulacak olan santral binasına aktarılması düsünülmektedir. Buranın yaklasık kotu 1250 m’dir. Su alma yapısı ile santral binası arasında Sekil 2′de görüldügü üzere 21 km uzunlugunda basınçlı galeri açılacaktır. Buradan türbinlenen su Sirvan Barajı’na ve daha sonra Ilısu Barajı’na ulasacaktır. En son olarak 365 m kotundaki Cizre Barajına gelen su, daha sonra ülke sınırlarını terk edecektir.
Rezervuar işletme Politikası ve Dizayn Debisi Seçimi
Van Gölü HES projesi su alma yapısı, sadece Van Gölü rezervuarından beslenmekte olup bütün yıl boyunca güvenilir bir sekilde alınabilecek bir akıma sahiptir. Su alma yapısı vasıtasıyla alınan su, enerji tüneline buradan da denge bacasına bosalacak olan akım cebri boru ile santrale iletilecektir. 1853.28 hm3 yıllık toplam akım geçirmek için tasarlanan su alma yapısı için yapılan optimizasyon çalısmaları sonucunda, en uygun yerin 1630 m kotunda olmasına karar verildi. Göl alanı dikkate alındıgında 1853.28 hm3′lük yıllık su hacmi, göl yüzeyinde yaklasık 50 cm yüksekliginde bir su dilimini ifade etmektedir. Van Golü su seviyeleri degisimi uzun yıllar itibarı ile ortalama olarak 50 cm civarındadır. sletme çalısmalarında firm enerji hesabı için, gölden alınacak akımın tamamı, kapasite kullanım oranını \%95 yapan firm debi olarak hesaba katılmıstır.
Enerji Tüneli Hesapları
Hanelmalı mevkii 1635 m kotundan alınan Göl suyunun, Kezer Çayının üst drenajlarında Ilıcak Mevkii Kaplıca Köprüsü civarında kurulacak olan santral binasına aktarılması düsünülmektedir. Buranın kotu 1250 m’dir. Bu kota kadar 21 km uzunlugunda basınçlı galeri açılacaktır. nsa edilecek enerji tüneli ekonomik çapını belirlemek üzere yapılan çalısmaya ait sonuçlar Tablo 1′de sunulmustur. Yapılan çalısma sonucu açılacak olan enerji tüneli ekonomik çapının 7 m olmasına karar verilmistir. At nalı kesitli olarak seçilen tünelde su hızı 1.69 m/s, tünel egimi ise 5.41x(10-4) olarak belirlenmistir. Enerji tüneli vasıtasıyla 1535 m kotuna getirilen göl suyu buradan itibaren 700 m uzunlugundaki cebri boru ile santral binasına indirilecektir. Van Gölü HES projesinde cebri boru güzergahı, topografik ve jeolojik sartların en uygun oldugu yerde seçilmistir. Cebri boru mümkün oldugunca saglam zeminden geçirilecektir. Yapılan optimizasyon çalısması sonucu en uygun çap 4.5 m olarak bulunmustur.
Santral Binası ve Kuyruk Suyu Kanalı
Van Gölü HES santral binası yeri, Kezer Çayı üzerinde 1250 m kotunda en uygun topografik ve jeolojik parametrelere uygun olarak seçilmistir. Sag sahilde yerlestirilecek olan santral binasının boyutları 75×100 m, yüksekligi ise 35 m’dir. Kuyruk suyu kanalı, Kezer Çayına desarj edilecektir. Van Gölü HES’den yıllık ortalama 1,738 Milyar KWh firm enerji üretimi planlanmaktadır. Yapımı tasarlanan Van Gölü HES’e ait tesislerin sematik gösterimi Sekil 3′de sunulmustur.
Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi
Türbin tipi seçilirken, proje debisi ve proje düsüsü dikkate alınmıs ve iki adet düsey eksenli Pelton türbin proje için uygun bulunmustur. sletme kolaylıgı açısından iki adet seçilmistir. Türbin karakteristikleri; Adedi : 2 takım Tipi : Pelton türbini Kurulu Gücü : 110 MW (Toplam: 220 MW) Ünite Adedi : 2 Tasarım debisi : 32.44 m3/s (Toplam: 64.88 m3/s) Brüt Düsü : 398.00 m Net Düsü : 380.00 m
Kuyruksuyu Enerji Kademeleri
Van Gölü Hidroelektrik tesisi santral binası türbininden çıkan 64.88 m3/s akımı, planlamada ve yapımı devam eden tesislerinde istifadesine sunmak mümkün olacaktır. Söyle ki; 1250 m santral binasından çıkan akım, 350 m kotunda ülkemiz sınırlarını terk edecektir. Van Gölü HES’ten türbinlenecek su ile Kezer Çayı ve Dicle Nehri enerji kademeleri boyunca yapılacak olan barajların hem kurulu gücü hem de ürettikleri enerji miktarları önemli ölçüde artırılmıs olacaktır. Projenin Van Gölü HES kuyruk suyundan itibaren ülke sınırlarını terk edinceye kadar olan kurulu güç ve enerji toplamı; N= 8,5×64,88x(1250-350)=496.332 kW W = N* T = 496.332 x24x330 W = 3.930.949.440 kWh.’lık bir ilave enerji elde edilmis olur. Proje hayata geçirildiginde toplam 5.5 Milyar Kwh firm enerjiye sahip bir hidroelektrik tesis ülkemiz kurulu gücüne kazandırılmıs olacaktır.
Salt Sahası ve Enerji letimi
Van Gölü HES projesinde üretilen enerjinin sisteme baglanması için santral binası yanında
salt sahası insa edilecektir. Üretilecek elektrigin enterkonnekte sisteme baglanması, salt sahasında bulunan kesiciler tarafından senkronize edildikten sonra otomatik olarak yapılacaktır. Salt sahasındaki teçhizatların kontrolünü yapabilmek için kumanda odasına, santral kontrol sistemi(PLC) yerlestirilecektir. Bu sistem sayesinde üretilen enerjinin kontrolü ve ölçümü ekranda görüntülenebilecek ve istenilen merkezdeki bilgisayara ethernet agı ile yansıtılıp, takibatı yapılabilecektir. Santralde üretilen enerji 154 kV’luk, 10 km uzunlugunda bir hatla Bitlis TM’ye tasınıp buradan ulusal sebekeye dagıtımı yapılacaktır. Hem salt sahasına, hem de enerjinin baglanacagı TM’ye yerlestirilecek olan nümerik sayaçlarla enerji ölçümü yapılacaktır.
MALİYET ÇALISMALARI
Van Gölü HES projesi için önerilen tesislerin ayrı ayrı kesif bedelleri çıkartılmıstır. Kesif
bedellerinin hesaplanmasında DS Genel Müdürlügü Proje ve nsaat Dairesi ile Bayındırlık ve skan Bakanlıgı 2011 yılı birim fiyatları kullanılmıstır[10]. Elektro mekanik donanım yurt dısından temin edileceginden, kesfi hesaplanırken yurt dısı firmalarından alınan fiyatların ortalaması baz alınmıstır. Bunların dısında bazı yurt içinden alınabilecek donanım için yurt içi üretici firmaların fiyatları esas alınmıstır. Elde edilen maliyetler 2011 ortalama dolar alıs kuru olan 1$ = 1.65 TL üzerinden ABD dolarına çevrilmistir. Elektro-mekanik aksamın yurt dısından gelecek olması ve projenin uzun bir zamanda gerçeklesecek olması, hesaplamaların dolar kurunda yapılmasına etken olmustur. Yapılan kesifleri verme imkanı olmadıgından hidroelektrik tesisin her bir bileseni için hesaplanan rakamlar Tablo 3′de verilmistir. Önerilen sistemin tesislerinin yapım süresi; 6 ay hazırlık dönemi ve 3.5 yıl tesis dönemi olmak üzere toplam 4 yıl olarak planlanmıstır.
Yıllık Faydalar
Van Gölü HES tesislerinin ekonomik açıdan degerlendirilmesi yapılırken projenin ömrü
50 yıl olarak öngörülmüstür. nsaat isleri kesif bedelleri hesaplanırken maliyet bölümünde anlatıldıgı gibi kurulması planlanan tesislerin her biri için ayrı metraj ve kesifler çıkartılmıstır. Enerji amaçlı tesis edilecek olan proje için DS tarafından belirlenen enerji faydaları esas alınmıstır. Firm enerji faydası 6 $cent/kWh, sekonder enerji faydası 3,3 $cent/kWh alınmıstır. Tesis tamamen biriktirmeli oldugundan pik güç faydası sürekli olarak kabul edilmistir. Yapılan hesaplamalar sonucu 1,738 Milyar KWh firm enerji üretimi planlanmaktadır. Üretilen enerjinin belirtilen enerji faydalarıyla çarpılması sonucu Van Gölü HES projesinin toplam enerji faydası 172.096.967 TL (104.301.192 $) olarak bulunmustur.
Yıllık Giderler
Proje kapsamında dikkate alınan yıllık giderler iki kısımda incelenmis olup faiz ve amortisman giderleri ile isletme ve bakım giderlerinin toplamından olusmaktadır. Enerji amaçlı yatırımlarda faiz ve amortisman faktörü olarak \%9.5, faiz oranı ve 50 yıllık ekonomik proje ömrüne karsılık gelen 0.09603 degeri kullanılmaktadır. Faiz + amortisman giderine, yıllık isletme ve bakım gideri de eklenmistir. sletme ve bakım giderleri içinse her bir ünite için DS kriterlerine uygun isletme ve bakım faktörleri dikkate alınmıstır. Bu esaslar sonucunda projenin toplam yıllık gideri 49.087.407 TL (29.749.944 $) olarak hesaplanmıs ve detayları Tablo 4′de gösterilmistir.
Gelir Gider Oranı
Projenin gelir gider oranı hesaplanırken, yıllık gelir ve yıllık gider dikkate alınmıstır.
172.096.967 TL (104.301.192 $) olarak bulunan yıllık gelirin, 49.087.407 TL, (29.749.944 $) degerindeki yıllık gidere bölünmesi sonucu Van Gölü HES projesinin gelir gider oranı yani rantabilite katsayısı 3.51 olarak hesaplanmıstır. Bu deger hidroelektrik tesisler için oldukça büyük bir rakamdır. Zira ülkemizde hidroelektrik yatırımları yapan DS ve EE, bir hidroelektrik tesisin ekonomik yapılabilirligi için rantabilite katsayısının alt degerini 1(bir) olarak belirlemislerdir.Rantabilite katsayısı 1 olan hidroelektrik tesisin insaat finansmanı banka kredisinden saglanırsa bu yatırım kendini amorti etme süresi yaklasık sekiz civarında olmaktadır[11].
SONUÇ VE ÖNERİLER
Ülkemiz hızlı bir sosyal ve ekonomik gelisim göstermektedir. Bu gelismeye paralel olarak gereksinim duyulan elektrik enerjisini; öncelikle yerli enerji kaynaklarından elde etmek üzere projeler gelistirmeli ve gerekli yatırımlar yapılmalıdır. Van Gölü HES projesi hayata geçirildigi takdirde Van Gölü kapalı havza olma durumundan çıkacak ve gölün yükselme potansiyeli kontrol altına alınmıs olacaktır. Göl seviye kotunun uzun vadede 1630 m kotlarına düsürülmesiyle kırıklı bir yapıya sahip olan göl tabanı üzerindeki statik basınç azaltılmıs olacak ve bölgede yasanan çöküntüler azaltılmıs olacaktır. Dogu Anadolu Bölgesinde bulunan bu enerji imkanından simdiye kadar yararlanılmamıstır. Verilen bilgiler dogrultusunda bu imkandan yararlanılacak olursa ortaya büyük bir potansiyel çıkacaktır. Ülkemiz kurulu güç projeksiyonundaki firm enerji sorunu da bir miktar çözülmüs olacaktır. Bunun yanında üretilecek enerji miktarını, maliyetle çarptıgımızda ülkenin büyük bir ekonomik kaybı giderilecektir. Proje rantabilitesi 3.51 olarak belirlenmis ve hidroelektrik kaynaklı bir tesis için oldukça yüksektir. Proje yaklasık maliyeti 500 Milyon TL civarında olmasına karsın sadece Van Gölü HES’in yıllık getirisi 175 Milyon TL dir. Yani buraya insa edilecek tesis üç yıldan kısa bir sürede kendini amorti etmektedir. Tesisten çıkacak suyun diger barajlarda da enerjiye dönüsecegi de hesaba katılırsa tesisin ülkemiz bütçesine yıllık katkısı 500 Milyon TL civarında olacaktır. Göl seviye kotunun asamalı olarak asagı düsürülmesiyle ortaya büyük miktarlarda yeni alanlar çıkacaktır. Bu yeni alanlar tarım ve rekreasyon alanları olarak degerlendirilebilecektir. Ayrıca bu alanlar için diger önemli bir öneri ise buralara büyük günes enerjisi tarlaları yapmak ve bölgeyi enerji açısından cazibe merkezi haline getirmek olacaktır. Zira Elektrik sleri Etüt daresi tarafından açıklanan ülkemiz günes enerjisi potansiyel atlası(GEPA) verilerine göre Van Bölgesinin günes enerjisi radyasyon degerleri buraya yapılacak yatırımlar için oldukça elverislidir.[12] Van Gölü’nden alınacak debi ile golün sürekli olarak su degisimi saglanacaktır. Bu su degisimi sayesinde gölün sahip oldugu tuzlu ve sodyum bikarbonatlı suyunun degisimi de ile suyun tatlılaşması ve ileride gölde yasayan canlıların artısına olanak saglanabilecektir. Böylece gölün canlı faaliyeti artmıs olacak ki, bu da diger bir yandan ekonomiye katkı saglayacaktır. Tünel kazısı sonrası çıkacak olan yaklasık 1.000.000 m3 malzeme, yasadıgımız elim Van depremi sonrası yeniden insa edilecek olan Van Bölgesinde beton üretimi için kullanılabilecektir. Sonuç olarak, hızla gelisen ve su kaynakları, küresel ısınma, insan etkisi vb. nedenlerle azalan günümüz Dünyasında su ve hidroelektrik enerji çok önemli ve stratejik bir hale gelmisken, ülkemiz enerji kaynaklarının daha proaktif kullanılması prensibiyle, Van Gölünün sahip oldugu bu enerji imkanı ivedilikle isletmeye alınmalıdır.
1. Danısman Prof. Ahmet TUNA, Sengüler, S., Van Gölü’nden Enerji Üretimi, Yüksek lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 1991. 2. http://www.dsi.gov.tr/hizmet/enerji.html 3. Adıgüzel F., and Tutus A. Small Hydroelectric Power Plants in Turkey. Paper presented in Hydro: Development, Management, Performance, Kiris, Antalya, 283-293.2002. 4. Türkiye’deki Barajlar ve Hidroelektrik Santrallar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlıgı DS Genel Müdürlügü Barajlar ve Hidroelektrik Santraller Daire Baskanlıgı, Ankara, 1999. 5. Kempe S, Kazmlerczak J and Landmann G., Largest Known Microbialites Discovered n Lake Van, Turkey. Macmillan Magazines 349: 605-608. 1991 6. Akım Yıllıkları, Devlet Su sleri, Ankara, 2006. Türkiye. 7. Van li 2006 Yılı Çevre Durum Raporu, Van Çevre ve Orman Müdürlügü,Van. 2007. 8. EE., 2007. Göl Seviyeleri(1943-2005). EE Genel Müdürlügü, Ankara , 2007. 9. Cumhuriyet Ansiklopedisi, 1972, Van Gölü, n.11, p.3281. Arkın Kitap Evi, stanbul. 10. Bayındırlık ve skan Bakanlıgı Birim Fiyat Tarifleri Kitabı. Bayındırlık ve skan Bakanlıgı. 2011. 11. Tuna Cihat,. Feasibility Assessment of Hydroelectric Power Plant in Ungauged River Basin A Case Study Cardakli HEPP. AJSE, Springer. Accept. In press. 2011.
12.GEPA(Turkish Solar Energy Potential Atlas). http://www.eie.gov.tr/MyCalculator/Default.aspx
HABERDEMETİ.COM